Қазақстанда жұмыстан айрылған азаматтарға берілетін әлеуметтік төлемақының ережесі түбегейлі өзгермекші. 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап төлемнің максималды мөлшері белгіленеді және қайта өтініш беру тәртібі қатайтылады. Жаңа ереже сәйкес ең жоғары төлем 346 500 теңгеден аспайтын болады, ал алты ай бойы төлем алған азамат жаңа өтінішті тек он екі ай өткеннен кейін бере алады.
Бұл жөніндегі нақты деректерді Zakon.kz ақпарат агенттігі жариялады. Өзгерістер жазбалары Әлеуметтік кодекстің 118-бабына енгізілген және оларды Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі әзірлеген. Заң жобасы 2026 жылдың жазында қабылданып, ережелер келесі жылдың басынан күшіне енеді.
Қазір қалай төленеді
Ағымдағы тәртіп бойынша төлем мөлшері соңғы екі жылдағы орташа табыстың негізінде есептеледі. Алдымен соңғы 24 айдағы әлеуметтік аударымдар салынған табыс сомасы жиыны 24-ке бөлінеді. Содан кейін алынған сан 0,45 табысты орнын басу коэффициентіне көбейтіледі.
Сосын әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу стажының коэффициенті қолданылады. Ол 0,7-ден 1,3-ке дейінгі аралықта. Соңында міндетті зейнетақы аударымдары ғана шегеріледі. Осы есептеулерге сүйенсек, төлем жоғалтқан табыстың 31,5 пайызынан 58,5 пайызына дейін жетуі мүмкін.
Жаңа шек қандай сомаға тоқтайды?
Әлеуметтік кодекстің 118-бабының 2-тармағына енгізілген толықтыруға сәйкес жұмыс жоғалту жағдайы бойынша төлемнің максималды мөлшері ең төменгі жалақының жеті еселенген мөлшерінің 45 пайызынан аспауға тиіс. 2027 жылы ең төменгі жалақы 110 000 теңгеге дейін көтеріледі. Сөйтіп абсолюттік шек 346 500 теңгені құрайды.
Бұл нені білдіреді? Егер азамат айына 770 000 теңгеден төмен табыс тапқан болса, жаңа шек оның төлеміне ешқандай әсер етпейді. Ал одан жоғары табыс “артық табыс” саналып, төлемді есептеу кезінде ескерілмейді. Мысал ретінде Zakon.kz келтірген есепті алайық: айына миллион теңге табыс тапқан, 2005 жылдан бері МӘСС-ке аударым жасап келе жатқан азамат бұрын 585 000 теңге ала алатын. Енді ол 346 500 теңгеден аса алмайды.
Tengrinews хабарлауынша, максималды сома 346,5 мың теңгеге дейін өседі, алайда төлем мерзімі қысқарады. Бұл сотталған еңбекшінің орнына мемлекеттің қомағай жүктемесін азайтуға бағытталған қадам.
Қайта өтініш беру тәртібі неғұрлым қатаң болады
Екінші өзгеріс төлем мерзіміне қатысты. Қазір қатысу стажына қарай төлем бір айдан алты айға дейін белгіленеді. Алты айлық төлем ГФСС-ке аударымдар 60 айдан асқан жағдайда тағайындалады. Стажы одан да ұзақ азамат алты ай төлем алғаннан кейін бірден қайта өтініш бере алады. Тек жалпы мерзім екі жылдан аспауға тиіс, себебі орташа табыс соңғы 24 ай бойынша есептеледі.
Енді бұл ойын бітті. 118-баптың 5-тармағына енгізілген толықтыруға сәйкес қайта өтініш беру үшін соңғы төлем алынған айдан кейін он екі күнтізбелік ай өтуге тиіс. Яғни алты ай төлем аласыз, содан кейін бір жыл күтесіз, тіпті жаңа жұмыс таппасаңыз да. Тек сол мерзім өткеннен кейін қайтадан өтініш беруге құқығыңыз бар.
Тәжірибе жүзінде бұл мынаны білдіреді: тіпті ұзақ стажы бар азамат та толық алты айлық төлемді шамамен бір рет ғана алуға үлгереді. Себебі жұмыссыз мәртебесін алуға да уақыт кетеді, құжаттарды тексеруге бір айға дейін беріледі. Kapital.kz хабарлауынша, Қазақстанда жұмыстан айрылу бойынша төлем мерзімі алты айдан үш айға қысқартуды да жоспарлаған.
Министрлік мақсаты: жатқаушылықты азайту
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі өзгерістер туралы салыстырмалы кестеде нақты айтқан: бұл толықтыру жатқаушылық құбылыстарын азайтуға бағытталған және міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінің қатысушыларын жұмыс іздеуге және жұмысқа орналасуға ынталандырады. Inform.kz агенттігі министрліктің 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап Социальный кодексте күшіне енетін негізгі өзгерістер туралы мәлімдемесін жеткізген.
Логика түсінікті. Әлеуметтік төлем мемлекеттен өмір бойы берілетін рента емес, уақытша жоғалтқан табыстың орнын басатын қорған тетігі. Америка Құрама Штаттарында да, Еуропада да, Ресейде де бұл төлем жоғалтқан табыс деңгейіне қарай есептеледі және әр елде оның ең жоғары мөлшері мен мерзімі шектелген. Қазақстанда осы уақытқа дейін мұндай шек болмаған. Енді ол пайда болды.
Есеп қалай жүреді: нақты мысал
Қарапайым азамат үшін бұл нені өзгертетінін нақты сандармен көруге болады. Айына 500 000 теңге табыс тапқан, он жыл стажы бар жұмысшы үшін жаңа шек ештеңе өзгертпейді. Оның төлемі бұрынғыша есептеледі.
Дегенмен айына миллион теңге және одан жоғары табыс тапқан азаматтар үшін жағдай басқаша. Олар енді жоғалтқан табысының 58,5 пайызын емес, 346 500 теңге шегіндегі сома ғана алады. Сонымен қатар төлем алған сайын стаж коэффициенті азайып отырады: әр ай төлем үшін жүйедегі бір жылдық стаж есептен шығады. Сондықтан төлем мөлшері ай сайын бірте-бірте төмендейді.
Не істеу керек?
Жаңа ереженің басты хабарламасы айқын: төлемақы жұмыссыздықтың қаржыландыру көзіне айналмайды. Бұл өз кезегінде мемлекеттік бюджеттің жүгін жеңілдетіп, әлеуметтік сақтандыру жүйесін тұрақтандырады.
Қазақстан азаматы үшін шығар қорытынды мынау: жұмыс орнын жоғалтпас бұрын әлеуметтік аударымдарыңды уақытылы төлеу маңызды, ал жұмыстан айрылған жағдайда төлем уақытша демеу ғана екенін естен шығармау керек. Нағыз қорған жеке еңбек пен кәсіби шеберлік. 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап бұл қағида заң жүзінде бекітіледі.
