Қазақ отбасында «нанды баспа» деген сөзді естімеген бала жоқ шығар. Лепешканы аударып қоймайды, бір қолмен үзбейді, жерге түскен кесекті көтеріп жоғары жерге қояды. Tengrinews.kz жуырда бұл дәстүрдің тарихын Қ.Ч. Валиханов атындағы Тарих және этнология институтының жетекші ғылыми қызметкері Салтанат Асановамен бірге зерттеп шықты. Мәселе мынада: көшпенді халық ғасырлар бойы ет пен сүтпен өмір сүрді, ал нан дастарханға ұзақ уақыт қонақ ретінде ғана келді.
Ендеше бұл құрмет қайдан шықты? Сарапшының айтуынша, жауап бір қырлы емес: көшпенді өмір салтының өзі, ұлттық тағамдардың тарихы және XX ғасырдағы аштыз апатының жадысы бір-бірімен өрілген.
Ас киелі, нан киелі
Асанованың айтуынша, көшпенді қазақ үшін кез келген астың өзі киелі саналған. Дала жағдайында тамақ тапшы болған, сондықтан оны лайсу құқы ешкімде жоқ еді.
«Қазақтар үшін кез келген түрдегі аспаздық тағам киелі болған. Ас қалдықтарын лақтыруға, өнімдерге құрметсіз қарауға жол берілмеген», дейді тарихшы.
Нан қазақ қоғамына асау жолмен әрі кеш келген тағам. Асанова ақ бидай ұнының дәстүрлі қоғамда кең таралмағанын түсіндіреді. Бірақ ұннан жасалатын тағамдарды қазақ XX ғасырдан әлдеқашан бұрын білген: XIX ғасыр этнографтары бауырсақ, шелпек, таба нанды сипаттаған. Лепешка пісіріп, дастархан басында бөлісу дәстүрі 2016 жылы ЮНЕСКОның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілді. Сөз нанның қонақтан күнделікті асқа қашан айналғаны туралы.
Мәдениеттанушылар нанның береке белгісі ретіндегі мәнін бүгінде де бөліп көрсетеді: 24KZ арнасының сарапшысы Нагима Айтуганова нанды киелі береке символы деп түсіндіреді. Ал Kazpravda газеті дөңгелек, алтын түсті бауырсақты күнмен, өмір мен молшылықпен байланыстырады: бұл мәдени талқылау болса да, тағамның ұлттық салттағы орнын жақсы ашады.
Нан тыйымдары
Уақыт өте ұннан жасалған тағамдар дастархандағы орнын кеңейте берді, нанға қатысты тыйымдар да қалыптасты:
- Нанды төңкеріп қойма: нанды аударып қойма.
- Нанды бір қолыңмен үзбе: нанды бір қолмен үзбе.
- Нанды баспа: нанды бассыңа баспа, үстінен аттама.
- Нанды тастама, лақтырма: нанды лақтырма, төгіп тастама.
Үстелдегі нан үгінділерін шелекке сыпырмаған. Оларды «үгінді жеген бай болады» деп балаларға берген, қалғанын құс пен малға ұсынған. Көршіге бір сәт кіріп шықсаң да, лепешкадан кесек үзіп немесе шай ішіп кетудің өзі міндет саналған. Мұны ауыз тию деп атайды. «Нан ұрсын» деген қарғыс бүгінде де ең ауыр тілектердің бірі ретінде естіледі.
Жеті шелпек: жеті пәледен құтқаратын дәстүр
Ең танымал нан рәсімі жеті шелпек. Жұма күндері, мерекелерде, жерлеу күндерінің құрметіне немесе қиын сәтте әйелдер жеті жұқа лепешка пісіреді. «Жеті шелпек жеті пәледен құтқарады» дейді халық.
Қазақ мифологиясын зерттеуші Зира Наурызбаева әжесінің әр лепешканы таза оймен, ата-бабаны еске алып пісіруге үйреткенін жазған. Рәсімнің екінші атауы иіс шығару: бұрымынша, кеткендердің жандары ыстық май иісімен қуат алады деген сенім бар.
Қызығы, жеті лепешканың өзі бұл рәсімде жуырда ғана пайда болған болуы мүмкін. Наурызбаева XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы жазбаларда жеті шелпек туралы дерек таппаған: ол кезде қыздырылған табаға құйрық майының жеті кесегін лақтырған. Зерттеуші сілтеме жасаған тарихшы Джулия Гани рәсім аштыз жылдары мен көшпенділіктен отырықшылыққа көшкен кезеңде өзгерген шығар деп болжайды.
Ашаршылық жадысы және мол дастархан
1930 жылдардың басында ірі қара тәркіленіп, көшпенділер күшпен отырықшылыққа ауыстырылғаннан кейін Қазақстан Ашаршылықты бастан кешірді. Бағалаулар бойынша 1,5 миллионнан 2,3 миллионға дейін адам қырылған. Бұл біздің халқымыздың ең қанды қасіреті, кеңестік жүйенің қолымен жасалған геноцид ретіндегі жады осы күнге дейін ақтарылады.
Асанова осы аштыз жадысы бүгінгі дастарханнан да із қалдыруы мүмкін дейді. Бірақ бұл жолы сақтықпен емес, молшылықпен.
«Қазір бізде тұтынушылық идеологиясы басым. Ас өте көп, ол қажет емес мөлшерде дайындалып қойылады. Қонақ күткенде де үстелде адам шынымен жей алатыннан гөрі әлдеқайда көп тағам болады. Бұл ысырап», дейді тарихшы.
«Мүмкін бұл XX ғасырда бізге үлкен жарақат тигенімен байланысты шығар, біз аштыз көрдік. Астың мол болуын әл-ауқат пен әлеуметтік мәртебе ретінде қабылдау әлі сақталған. Бұл көбіне аталар мен әжелердің жарақаты: көп дайында керек, жетпей қалса не болады», дейді ол.
Бүгінде қанша нан лақтырылады?
Қазақстандықтар қанша асты төгіп тастайтынын ешкім дәл білмейді. Үкіметтік Қалдықтарды басқару тұжырымдамасы 2024 жылғы астық және өсімдік тектес қалдықтардың көлемін 1,4 миллионнан 1,6 миллион тоннаға дейін деп бағалайды, бірақ елде астық қалдықтарының сенімді есебі әзірге жоқ екенін мойындайды. Нан бөлек есептелмейді.
«Әрине, қоғамдық тамақтану орындарында қалдық көп. Бірақ бұл өркениеттің салдары, адами құндылықтардың салдары емес», дейді Асанова.
Тарихшы болашаққа үмітпен қарайды. «Бұдан былай өсетін ұрпақ жарақатсыз, аштыз қорқынышын білмей өседі, олар басқаша қалыптасады» деп санайды ол.
Шығады, қазақтың нанға деген құрметінің тамыры бір емес. Дала өмірі кез келген асты сақтауға үйретті, лепешкалар біртіндеп күнделікті рационға енді, рәсімдер нанға ерекше мән берді. Бүгінде дастарханда керектен артық ас тұрғанымен, «нанды баспа» деген ескі өсиет өз күшін жоғалтқан жоқ. Асқа құрмет үстелде қанша тамақ тұрғанынан емес, кейін қоқысқа қаншасы барғанынан басталады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақтар нанға неге құрметпен қарайды?
Салтанат Асанованың айтуынша, көшпенді өмірде кез келген ас киелі саналған және нан қазақ дастарханына кейінгі кезеңде кіргенмен, осы қағиданың жалғасы ретінде ерекше құрметке ие болған.
Жеті шелпек дегеніміз не?
Жұма күндері, мерекелерде және еске алу күндері пісірілетін жеті жұқа лепешка. Халық сенімі бойынша жеті шелпек адамды жеті пәледен құтқарады, олар әрқайсысында арғы ата-бабаны еске алып, таза оймен дайындалады.
Нанға қатысты қандай тыйымдар бар?
Нанды аударып қоюға, бір қолмен үзуге, бассыңа басып аттауға және лақтыруға болмайды. Жерге түскен кесек көтеріліп, жоғары жерге қойылады.
