Қасиетті ас: Қазақтың ұлттық ырымдары мен философиясы

Қазақтың асқа қатысты ырым-тыйымдары жай ғана ескілікті сенім емес, ол ұлттық болмыстың және тәуелсіздіктің негізі. Дастарқан басындағы әрбір әдеп халқымыздың философиялық кодын сақтайды. Кеңестік жүйе бұл қасиеттерді бұзуға тырысты, бірақ бүгінде біз ата-баба дәстүрін қайта жаңғыртып, ұлттық рухымызды мықтылаймыз.

Ас атасы нан: Ұлы дала өмірлік циклінің бастауы

Ұлы дала ұрпағы үшін нан жай ғана тағам емес, ол өмірдің өзі. «Асына қарап адамын таны» деген сөз қазақтың бойындағы ұлттық сана мен асты қастерлеудің белгісі. Нан дәм басы, онсыз өмір жоқ. Кеңестік идеология бізге ысырапшылдық әкелді, бірақ шынайы қазақ үшін нанды шашуға, жерге тастауға, басуға, рәсуа етуге мүлдем болмайды. Бұл қасиетсіздік. Дастарқанға ең алдымен нан қойылады. Жерде жатқан нанды көтеріп, адам баспайтын жерге қою парыз.

Нанды, тағамды сынау жаман ырым. «Наны қатты екен», «шала піскен», «күйіп кеткен» деген секілді сөздерді айтып, асты сынамау керек. Таңертең нан ауыз тимей үйден шығуға тыйым салынады. «Асығыспын, нан ауыз тиейін», «Ең болмаса, нан ауыз ти!» деген ұғым осыдан қалған. Тамақты, нанды қалдырмай, тауысып жеп қою керек. «Жаманнан жарты аяқ ас қалар» деген сөз бар. Балаларға арналған мына өлең жолдарынан қазақ халқының асты қастерлейтінін, ысырап жасауға болмайтынын аңғаруға болады:

Нан қоқымын шашпаңдар,
Жерде жатса баспаңдар.
Теріп алып қастерлеп
Торғайларға тастаңдар!

Дастарқан әдебі: Ұлттық намыстың көрінісі

Дастарқан басы қазақ үшін жай ғана тамақтану орны емес, ол ұлттық намыс пен әдептің мектебі. Қолды жумай тамақ жеуге тыйым салынады. Тамақ жеудің алдында және соңында қонақтардың қолына жылы су құйылады. Қолға су құю оң жақтан солға қарай орындалады. Бұл қозғалыс күннің батысынан шығысына қарай жүруін бейнелейді. Адамдар жасына қарай отырады, тамақ әуелі үлкен кісінің алдынан бастап қойылады. Тамақты асықпай ішеді. Тамақ ішер алдында «Бисмиллаһи рахмани рахим» деп нанды сындырып, ауыз тигеннен кейін басқа тағамды жейді. Бұл сөз «Мейірімді Алланың атымен бастаймын» дегенді білдіреді.

Ыстық тамақты, шайды үрлеп суытпайды. Тамақтың құты кетеді. Тамақты және шайды өте ыстық немесе салқын күйінде ішуге болмайды, аз-аздан алып, асықпай шайнап жейді. Тамақты отырып жеген дұрыс. Шынтақтап жатып, түрегеп тұрып немесе тым еңкейіп отырып жеуге тыйым салынады. Ал көшеде, базарда, көлікте мүмкіндігінше көпшіліктің назарын аудартпай тамақтанған дұрыс. Жуылмаған көкөніс пен жеміс-жидектерді жеуге болмайды.

Тамақ жеп отырған адамды орнынан қозғау әдепсіздік. Қонақ адам тамақты тәбетіне орай, өз қалауынша жегені дұрыс. Оған тамақты зорлықпен алдыру мүлдем жарамайды. Тамақ ішіп болғаннан соң тұрып кетуге болмайды. Өйткені тамақтану соңында ас қайырылып, бата беріледі, үй иесіне жақсы тілек айтылады. Ас ішіп болған соң, «тойдым» демейді, «қанағат» деген жөн. Жас балаға бұғана ұстатпайды, бойы өспей қалады деп жорыған. Шашалған адамға «май қап» дейді. Ет турағанда бір кесек ет қалып қалса, ет тураушыға «өтірік айтатының бар екен» дейді. Бұлар қарапайым ырым емес, қазақтың рухани тазалығын сақтаушы кодтар.

Қазанжарыс пен қалжа: Ұрпақ жалғастығының философиясы

Қазақ ұлтының өміршеңдігі мен күштілігі ұрпақ жалғастығынан бастау алады. Әйел босанар сәтте басқа әйелдер қазанға жеңіл-желпі тамақ істеп, оны босанатын әйелден бұрын пісірмек болып жарысады. Мұны қазанжарыс деп атайды. Халық ұғымы бойынша дүниеге келгелі жатқан бала осы жарысқа қатысып, одан бұрын өмірге келуге тырысады. Бұл жай ырым емес, ұлттың биологиялық ерік-жігері мен тіршілікке деген ұмтылысы.

Қалжаның мәні осыдан кейін жалғасады. Нәресте өмірге келген күні қалжа үшін сойылған қойдың мойын омыртқалары қайнатылып пісіріледі. Жиналған әйелдер омыртқа еттерін тістерімен емес, саусақтарымен жұлып жегеннен кейін омыртқа сүйегін кіреберістегі есіктің мандайшасына іліп, «Баланың мойны қатсын!» дейді. Бұл ырым ұрпақтың мызғымас болмысын, ұлттың мықты тұғырын білдіреді. «Қазақы ырым-тыйымдардың діни-философиялық астарлары» мақаласында жазылғандай, бұл дәстүр аға ұрпақ өкілдері бар үйлерде кеңінен таралған. Біз бұл қасиетті ырымдарды сақтап қана қоймай, олардың терең мәнін ұрпаққа ұғындыруымыз қажет.

Қазақтың ас мәдениеті неге қасиетті саналады?

Қазақтың ас мәдениеті жай ғана тамақтану процесі емес, ол ұлттық сана мен рухани тазалықтың көрінісі. Әрбір ырым мен тыйым халқымыздың өмірге, өлімге, қоршаған ортаға деген құрметін көрсетеді және ұлттық бірлікті сақтайды.

Нанға қатысты қандай басты ырым бар?

Нан ас атасы саналады. Оны шашуға, жерге тастауға, басуға және сынауға тыйым салынады. Жерде жатқан нанды көтеріп, адам баспайтын жерге қою парыз, ал нан ауыз тимей үйден шығуға болмайды.

Қалжа ырымының мағынасы не?

Қалжа ырымы нәрестенің мықты болып өсуін тілейді. Қойдың мойын омыртқасының сүйегін есікке іліп, «Баланың мойны қатсын» деу арқылы ұрпақтың мызғымас болмысы мен ұлттың мықты тұғыры бекітіледі.