Әмеңгерлік дәстүрі: Қазақ шаңырағын қорғау мен Кеңес қыспағы
Сан ғасырлық дала тарихының өзегінде халқымыздың амандығы мен бірлігін сақтаған ұлы салттар жатыр. Осындай тағылымды дәстүрлердің бірі, әмеңгерлік. Бұл жай ғана әдет емес. Ол қазақ әулетінің қираудан қорғанған, жесір мен жетімді жатқа жылатпаған ұлы қамқорлық жүйесі. Бірақ бұл тарихи шындықты Кеңес өкіметі өз отаршылдық саясатының құрбаны еткісі келді.
Қара шаңырақты қорғаған ұлы парыз
Әмеңгерлік қайтыс болған ағасының жесірін туған бауырының алуы, оған қамқорлық жасау мен асырау міндеті. Даланың қатал табиғаты мен әлеуметтік шындығында жесірді басқа әулетке беру оның тағдырын белгісіздікке итермелеу еді. Сондықтан қазақ туған бауырының отбасын құрдымға жібермеген. Бұл патриархалдық жүйедегі ер азаматтың ұлы парызы саналды.
Тарихшы ғалым Халел Арғынбаев атап өткендей, қалың мал төленіп алынған әйел тек өзінің күйеуінің ғана емес, онымен бірге барлық туысының, тіпті рулы елдің иелігіне көшетінінің айғағы еді. Бұл жүйе әулеттің малын сыртқа шығармау амалы ғана емес, туыстық байланыстың бұзылмауының кепілі болды.
«Қазақтың әмеңгерлік салты қара жамылған шаңырақтың өмір талқысының құрбаны болып кетпеуін көздеуден туындаған. Әмеңгерлік салты жасы келген, үйлібаранды, балалы-шағалы әйел жесір қалғанда қолданылмайды, тек жас, әлі де бала туа алатын әйелдерге жүреді».
Кеңес басқыншылығы: Халықтың тіршілік кодын жою саясаты
Кеңес өкіметі орнағаннан кейін қазақтың ұлттық болмысын жою мақсаты көзделді. Бұл саясаттың бір көрінісі әмеңгерлік салтын «әйелдің құлдығы» ретінде сынадау болды. Алаш қайраткері Қошмұхамбет Кемеңгерұлы бұл салттың мәнін түсіндіріп, оны әулет малын сыртқа шығармау амалы деп қана шектемеген. Оның негізгі мақсаты жесірді шеттетпей, жетім балаларын әулеттен алшақтатпай қамқорлыққа алудан туындағанын алға тартқан.
Алайда Кеңес өкіметі қазақтың мыңдаған жылдық тәжірибесін елемеді. 1920 жылдардан бастап қалың малды жою, әмеңгерлікпен үйленуді жазалау туралы заңдар қабылданды. Отаршылар бұл заңдар арқылы әйел теңдігін жалаңдатқанымен, шын мәнінде қазақ қоғамының ішкі тұтастығын бұзды. 1924 жылы «қалың малдың жойылу күні» мерекесі енгізіліп, халықтың дәстүрлі құндылықтарына қарсы идеологиялық соққы жасалды.
Қазақ халқы бұл отаршыл заңдарды бірден қабылдамаған. Зерттеулерге сәйкес, қазақ әйелдері Кеңес үкіметінің «жеңілдіктерін» өздерінің әдет-ғұрпынан айырылған зардап ретінде сезінген. Қ. Кемеңгерұлы бұл құбылысты былайша суреттеген.
«Қазақтың ертеден келе жатқан әдет-ғұрпының күшін бірден жойып жібере алмады, қалың малды көрсетпей алып, көп қатын алғысы келгендер заңды аттап өтпесе де, айналып өтіп жүр... әдет-ғұрыптардан туған бұл қылмыстарды жою үшін көзі ашық көсем әйелдер билер, қосшы билер, қорғаушылар көбірек болмай реті келмейді».
Осындай қыспаққа қарамастан, қазақтың тұрмыс салтындағы ғұрыптар, соның ішінде еріксіз әмеңгерлік жолымен неке қию ХХ ғасырдың 30 жылдарына дейін, кей аймақтарда 50 жылдарға дейін жалғасты. Бұл халықтың өз тіршілік кодын сақтау үшін жүргізген ұлы қарсылысы еді.
Тәуелсіздік рухы мен тарихи ақиқат
Бүгінгі Тәуелсіз Қазақстанда әмеңгерлік дәстүрі өзінің бұрынғы түрінде жоқ. Қазіргі заманда әйел өз тағдырын өзі шешеді, өз еркімен өмірлік серігін таңдайды. Мемлекетіміздің қуатты қолдауымен әйелдердің құқығы толық қамтамасыз етілген.
Дегенмен, әмеңгерлік қазақтың ұлттық мәдени мұрасы ретінде тарихта орын алды. Біз бұл дәстүрді Кеңес отаршылдарының жала жапқан құлдық пиғылымен емес, қазақ халқының жауапкершілігі мен қамқорлығының шыңы ретінде қабылдауымыз керек. Бұл біздің ата-бабамыздың адамгершілігі мен туыстық қарым-қатынасты қадірлеген ұлы құндылығымыз.