Ресейлік журналист Илья Варламовтың «Қазақстан — тұрмыстық зомбылық ордасы» атты деректі фильмі қоғамда үлкен резонанс тудырды. Онда «әр төртінші отбасында қылмыс жасалады», «әр үшінші отбасында тұрмыстық зорлық бар» дегендей дүрбелең туғызатын сандар айтылды. Алайда ресми деректер мен уәкілетті өкілдердің пікірі бұл ақпараттың асыра сілтеу екенін көрсетіп отыр. Біз шындықты анықтау үшін фактілерге жүгіндік.
Варламовтың деректері қайдан алынған?
Фильмде келтірілген сандардың негізінде Бас прокуратураға жүгіну фактісі жоқ. Прокуратураның баспасөз қызметі: «2026 жылдың өткен кезеңінде журналист Илья Варламовтың жүгінуіне қатысты мәліметтердің жоқ екенін хабарлаймыз», — деп мәлімдеді. Ал qamqor.gov.kz сайтында мұндай көрсеткіштер тіпті ұсынылмаған.
Ресми статистика не дейді?
ҚР Президенті жанындағы Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия төрағасының орынбасары Снежанна Имашева ресми деректерді назарға ала отырып, Варламовтың мәлімдемелерін жоққа шығарды. 2026 жылдың алғашқы 6 айында отбасылық-тұрмыстық қатынастар саласында 32 адам өлтіру және 4 адам өлтіруге оқталу фактісі тіркелген. Бұл жалпы адам өлтіру қылмыстарының әрбір оныншысы ғана екенін көрсетеді.
2025 жылы 494 адам өлтіру және 123 адам өлтіруге оқталу фактісі тіркелген. Оның ішінде отбасылық-тұрмыстық қатынастар саласында 80 адам өлтіру және 22 адам өлтіруге оқталу оқиғасы болған. Яғни, әрбір алтыншы қылмыс қана осы салада жасалған.
«Әр үшінші отбасында зорлық» деген сан неге қате?
Имашева бұл көрсеткішті ресми түрде тіркеу мүмкін еместігін атап өтті. «Бұл мәлімдеме ресми мемлекеттік статистикаға емес, құқық қорғаушылар мен әлеуметтанушылардың зерттеулеріне негізделген. Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың, әсіресе психологиялық және экономикалық зорлық-зомбылықтың басым бөлігі жасырын күйінде қалып, құқық қорғау органдарына жетпейді», — деп түсіндірді маман.
Алайда «Қазақстандағы әрбір үшінші отбасында тұрмыстық зорлық-зомбылықтың қандай да бір түрі кездеседі» деген тұжырымды қазақстандық құқық қорғау ұйымдары, дағдарыс орталықтары және БҰҰ сарапшылары кеңінен қолданады. Бұл анонимді іріктемелі әлеуметтік сауалнамалардың нәтижелеріне негізделген.
Қазақстан Орталық Азиядағы ең қауіпті ел ме?
Варламовтың «Қазақстан Орталық Азия елдері арасында әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық деңгейі бойынша көш бастап тұр» деген мәлімдемесі де дұрыс емес. Имашева: «Ресми статистикада мұндай деректер жоқ. Егер халықаралық деңгейде мойындалған Women, Peace and Security Index (WPS) көрсеткіштеріне сүйенсек, Қазақстан дәстүрлі түрде Орталық Азия елдерінің көпшілігіне қарағанда жоғары орын алады, сондай-ақ қауіпсіздік жағынан Ресейден де жоғары рейтингке ие», — деді.
Жыл сайын 80 әйел қаза табады деген рас па?
Варламовтың «жыл сайын кемінде 80 әйел көз жұмады» деген мәліметі де ресми статистикаға сәйкес келмейді. Бас прокуратураның деректері бойынша, отбасылық-тұрмыстық қатынастар саласында әйелдерді өлтіру фактілері бойынша аяқталған қылмыстық істердің саны: 2025 жылы — 55, 2024 жылы — 42, 2023 жылы — 53, 2022 жылы — 51, 2021 жылы — 59, 2020 жылы — 36. Яғни, орташа есеппен жылына 50-ге жуық әйел қаза табады, бірақ 80 емес.
Қорытынды: Варламовтың фильмі — бұрмалау ма?
Ресми деректер Варламовтың фильмінде келтірілген сандардың асыра сілтеу екенін көрсетеді. Қазақстанда тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесі бар екені рас, бірақ оны «орда» деп атау — шындықты бұрмалау. Біздің елдегі әйелдердің қауіпсіздігі Орталық Азиядағы көршілерімізден де, тіпті Ресейден де жоғары. Варламовтың фильмі көрермендерді дүрбелеңге салу үшін жасалған пропагандалық қадам болып көрінеді.
Қазақстан өз мәселелерін шешуге ұмтылады, бірақ оларды асыра сілтеуге жол бермейді. Біз шындықты білуіміз керек, ал шындық — ресми статистикада.