Қазақстан үкіметі 2029 жылдың соңына дейін Ұлт қорынан 6,5 триллион теңге бөліп, ел бойынша жолдар, ауруханалар, мектептер мен стадиондар салатын болады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2025 жылғы 28 қазандағы халыққа жолдауында 2027 жылды «Халық құрылысы» жылы деп жариялаған болатын. Экономистер айтқандай, бұл қаржы нарыққа бір мезгілде түспейді, сондықтан доллар курсын апатқа ұшыратпайды.
Tengrinews.kz хабарлағандай, қаржы бөлінісі төрт траншпен жүргізіледі: 2026 және 2027 жылдары жылына 2 триллион теңге, 2028 және 2029 жылдары жылына 1,5 триллион теңге бөлінеді. Бұл туралы ұлттық экономика вице-министрінің бірінші орынбасары Азамат Амрин мәлім еткен.
Транштар қалай бөлінеді?
Азамат Амриннің сөзіне қарағанда, фискалдық импульс шамалы болады: зерттеулерге сүйенсек, ақша массасының 10 пайызға өсуі екі жыл ішінде инфляцияның бір пайыздық пунктке өсуіне әкеледі. Ал 1,5 триллион теңге Қазақстанның жалпы ақша массасының, яғни 56,2 триллион теңгенің үлесінде аз сомма. Сондықтан вице-министр бұл қаржының инфляцияға ықпалы бәрібір шамалы деп есептейді.
Nationalbusiness жазғандай, қор қаржысы ауруханаларға, мектептерге, жолдарға, энергетикаға және коммуналдық желілерге бағытталады. LSM есебінде бұл қаражат инфраструктураны жаңғырту мен салуға жұмсалатыны, ал оның инфляцияға әсері бизнес шығындарымен салыстырылатыны көрсетілген.
Доллар курсына қалай әсер етеді?
Экономист Арман Бейсембаевтың пікірінше, 6,5 триллион теңге деген саны адамды шошытса да, бұл ақшаны бір күнде нарыққа лақтырмайды. Сомма үш жылға, ал жылдың ішінде ай сайынға бөліктерге бөлінеді. Бұл экономикаға дүрбелең әкелмеуі тиіс.
Дегенмен мемлекет ірі құрылыстар бастағанда шетелдік құрылғылар, металл, техника сатып алу үшін валютаға мұқтаждық туады. Бұл валютаға деген қосымша сұраныс тудырып, теңгені әлсіретуі мүмкін еді. Бірақ Ұлттық банк «айнала құю» (зеркалирование) механизмін қолданады: Ұлт қорынан теңге алынғанда, Ұлтбанк биржада параллель операциялар жүргізіп, тепе-тендікті теңестіреді.
Бейсембаевтың айтуынша, қазір валюталық нарықта шетел валютасының ұсынысы сұраныстан артық, себебі мұнай бағасы өсті және тікелей шетел инвестициялары келуде. Осы тепе-тендіксіздік теңгенің бұрынғыдан гөрі бекем тұруына себеп болған.
Ұлттық банк курсы қалай ұстады?
Экономист доллар 550 теңгеге жақындаған кезеңді еске салды. Ұлттық банк екі тетік арқылы құлдырауды тоқтатты: базалық мөлшерлемені көтерді және айнала құю операцияларын жүргізді, алдымен алтынмен, содан кейін валюта сатумен. Нәтижеде жыл басында курс 505 теңге деңгейіне түсіп, Иран айналасындағы қақтығысқа байланысты 440-қа дейін бекіді, сосын 450 маңында тұрақтады.
Бірақ тым бекем теңге де мәселе. Мемлекет шығындарын жабу үшін валюталық резервтерін көбірек жұмсауға мәжбүр. Сонымен қатар тым күшті курс импорт тауарларын жасанды арзандатып, отандық өндірісшінің бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді.
«Курсты шамадан тыс бекітуге болмайды. Ұлттық банк бұған рұқсат етпейді, ал айнала құю операциялары оны күрт әлсіретпейді. Дегенмен мен теңгенің шамадан тыс бекілуін күтпеймін», деді Бейсембаев.
Экономистер қандай болжам айтады?
Бейсембаевтың болжамы бойынша, доллар 450-ден 480-490, мүмкін 500 теңгеге дейінгі дәлізде тұрақталуы мүмкін. Сыртқы соққы болмаса, мысалы мұнай бағасы 60-70 долларға құламаса, бұл дәліз сақталады. Мұнай табысының азаюы экономикаға 3-5 ай кешігумен жететінін де эксперт атап өтті, себебі келісімшарттар мен жеткізілімдер бұрыннан жасалған.
Қаржы сарапшысы Андрей Чеботарев «алдымен 350, сосын 550» деген апаттық сценарийлердің негізі жоқ деп есептейді. Оның сөзімен айтқанда, басты түйін «бөлініп бөлінетін» деген сөзде.
«Есептейік, паникаламайық. 2027 жылғы 2 триллион теңге айына шамамен 170 миллиард теңге. Ал 2026 жылғы қыркүйекте KASE-тегі валюталық сауда айына 10,4 миллиард доллар, тәулігіне орта есеппен 474 миллион доллар құрады. Барлық трансферт бір күндік сауда көлемінен де аз. Бір айда бір мезгілде 6,5 триллион теңге лақтырылса, онда рас, баға мен курсты дүркіту еді», деді Чеботарев.
Bizmedia хабарлағандай, 6,5 триллион теңге 2029 жылға дейінгі инфрақұрылым бағдарламасына бағытталған, бұл да қаражаттың бір мезгілде емес, ағын түрінде түсетінін растайды.
Ең қауіптісі: курстың өзі емес, тербелісі
Бейсембаевтың пікірінше, нарық үшін ең қауіптісі доллардың белгілі бір деңгейі емес, валюталық «әткеншек», яғни волатильность.
«Экономика импортқа тәуелді болғандықтан, сен бизнессің болса, бір жылға бизнес-жоспар құрасың. Жабдық, тауар, қызмет сатып алу туралы келісімшарттар жасайсың және курсты бекітпесең, валюталық тәуекелге ұшырайсың. Біздің экономикада кәсіпкерлердің көбінде одан қорғаныс жоқ», деді эксперт.
Оның айтуынша, Ұлттық банктің бағаның өсуіне де, қиратын валюталық дауылдарға да жол бермеу үшін қажетті құралдары толық бар. Курстың тұрақтылығының басты кепілі, сарапшылардың бағалауынша, нақ сол Ұлттық банк болмақ.
Жиынтық: Ұлт қорынан бөлінген 6,5 триллион теңге доллар курсын құлатады ма?
6,5 триллион теңге бір мезгілде нарыққа түсе ме?
Жоқ. Қаржы 2026-2029 жылдары төрт траншпен бөлінеді: әуелі жылына 2 триллион, содан кейін жылына 1,5 триллион теңге.
Доллар курсы қандай дәлізде болады?
Арман Бейсембаевтың болжамы бойынша, сыртқы соққы болмаса, курс шамамен 450-ден 480-490, мүмкін 500 теңгеге дейінгі аралықта тұрады.
Ұлттық банк курсты қалай қорғайды?
Базалық мөлшерлемені реттеу және айнала құю операциялары арқылы. Осы екі тетік 2024 жылы доллардың 550 теңгеге жақындауын тоқтатқан еді.