Қазақтың ұмыт болған туыстық атаулары: дегеншардан көкейге дейін

Қазақ халқының туыстық атаулары – ұлттық болмыстың ең терең қабаттарының бірі. Бұл атаулар тек туыстық байланысты ғана емес, сонымен бірге әр адамның жасына, дәрежесіне қарай құрмет көрсетудің күрделі жүйесін құрайды. Бүгінде көпшілігіміз ұмытып бара жатқан бұл сөздердің артында ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүр мен әдет-ғұрып жатыр.

Қазақтың туыстық атаулары қалай жіктеледі?

Қазақта туыстық атаулар үш үлкен топқа бөлінеді. Біріншісі – әке жағынан туысатын өз жұрты (әйелдер оны «төркін» деп атайды). Екіншісі – шеше жағынан туысатын нағашы жұрты. Үшіншісі – әйелі не күйеуі жағынан туысатын қайын жұрты.

Этнограф-жазушы Төрехан Майбастың «Қазақ халқына тән туыстық атаулар» мақаласында атадан бастап, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын атаулар жүйесі келтірілген. Мысалы, ата – баланың әкесінің әкесі, ал баба – атаның әкесі. Әже – әкенің қосағы, мама – бабаның қосағы.

Баладан бастап, аға, іні, апа, сіңілі, қарындас – бәрінің өз орны мен мәні бар. «Абысын» деп ағайынды ер адамдардың әйелдерін атаса, «ажын» – олардың немере келіндері. «Ағайын» – бір атаның адамдары, сегізінші атаға дейінгі туыстар. Ал «жамағайын» – жеті атадан асқаннан кейінгі ағайын, он бірінші атаға дейін.

Нағашы жұрты мен жиен атаулары

Нағашы – шешенің төркін жұрты. Нағашы аға, нағашы жеңге, нағашы іні, нағашы апа, нағашы қарындас – бәрінің өз атауы бар. «Таға» – нағашының баласы, ал «тағай» – тағаның баласы. Одан әрі «таңай», «жанай», «қанай», «маңай» деп жалғасады.

«Жиен» – қыздан туған балалар. «Жиеншар» – жиеннің баласы, «дегеншар» – жиеншардың баласы. Одан кейін «көгеншар», «көбеңшар», «тебеншар», «өлеңшар» деп жалғасады. Бұл атаулардың әрқайсысы белгілі бір туыстық қатынасты білдіреді.

Ұмыт болып бара жатқан атаулар

Этнограф-жазушы Сейіт Кенжеахметұлы «Туыстық атаулар сыры» еңбегінде қазіргі кезде сирек қолданылатын атаулардың мәнін ашып көрсеткен. «Ағаеке» – келіннің өзін әкелуге құда болып барған адамды атауы. «Өкіл әке» мен «өкіл шеше» – жас келіннің түскен жеріндегі қамқоршылары. Бұл дәстүр Қазақстанның оңтүстігінде әлі де кездеседі.

«Қолбала» – туыстығы жоқ жетім қыздарды асырап, тәрбиелеу дәстүрі. «Қолқанат» – 4-5 жасар сәбиді атау. «Тамыр» – екі ұлттың өкілі немесе ер адамдар арасындағы берік достық. «Ілік» пен «жекжат» – жанама туыстық қатысы бар адамдар.

Ер балалардың жас шамасына қарай атаулары

Қазақта ер адамдардың жасына сай да әртүрлі атаулар қалыптасқан. Massaget.kz сайтының мәліметі бойынша:

• 1 жасқа дейін – шақалақ, нәресте
• 1 жастан 2 жасқа дейін – бөбек (ұл), бөпе (қыз)
• 2 жастан 3 жасқа дейін – бүлдіршін
• 3 жастан 5 жасқа дейін – балдырған
• 6 жастан 7 жасқа дейін – сәби
• 8 жастан 12 жасқа дейін – ойын баласы
• 13 жастан 15 жасқа дейін – ересек бала
• 16 жастан 19 жасқа дейін – бозбала
• 20 мен 30 жас аралығы – жас жігіт
• 30 бен 40 жас аралығы – дүр жігіт
• 40 пен 50 жас аралығы – ер түлегі
• 50 мен 60 жас аралығы – жігіт ағасы
• 70 пен 80 жас аралығы – ақсақал
• 80 жастан жоғары – шал, қарт, қария

Қазақтың туыстық атауларының мәні неде?

Халқымызда «қырық рулы ел», «қарға тамырлы қазақ» деген ұғымдар қалыптасқан. Бұл атаулардың әрқайсысы – ұлттық болмыстың айнымас бөлігі. Оларды ұмыту – өз тарихымызды, дәстүрімізді жоғалту деген сөз. Сондықтан да бұл атауларды қайта жаңғырту, жастарға үйрету – бүгінгі күннің басты міндеттерінің бірі.