Қазақ қызы мен келіннің коды: бес білезік пен құстұмсық
Қазақтың зергерлік өнері жай ғана сән емес, ұлы даланың құпия жазуы мен өмір коды. Әшекей бұйымдарындағы әрбір өрнек пен пішін әйелдің жасын, мәртебесін, тұрмыстық жағдайын бүкіл ауылға, бүкіл жұртқа айтып тұр. Кеңестік идеология қазақтың дәстүрлі құндылықтарын жойып, әйелді қарапайым жұмысшыға айналдырғанымен, ұлттық рух бұл кодты сақтап қалды. Ұзатылмаған қыз бен тұрмыстағы келіншектің ажырататын басты бұйымдары құстұмсық жүзік пен бес білезік болды.
Құстұмсық жүзік қыз еркіндігінің нышаны ма?
Құстұмсық сыртқы көрнісі құстың тұмсығына ұқсас, қыз баланың тұрмысқа шықпай тұрып таққан жүзігі. Бұл пішін тұрмыс құрмаған қыздың жат елге келін болмай тұрып құстай еркін самғап жүру мүмкіндігін білдіреді. Ұзатылған қыз бауырларына жағдайының жақсы екенін хабарлау үшін осы жүзікті жіберген. Егер жүзік қыздың артынан қайтып келсе, ол елдегі қыздың енесінің келініне жақсы қарайтындығын білдіреді. Анасы оны көріп, ауыл арасында шағын той жасаған.
Қыздар құстұмсықты сіңлісіне таққан немесе қайынсіңлісіне тарту еткен. Кейбір келіндер бұл жүзікті сақтап, қызына немесе немересіне мұрагерлікке қалдырған. Бұл ата-баба мұрасының бұзылмайтын мызғымас байланысы. Құстұмсық жүзіктің пішіні мен ою-өрнектері еркіндік пен бақыттың нышаны ретінде танылған. Жазу-сызу болмаған заманда ұзатылған қыз өз жағдайын түрлі бұйымдар арқылы білдірген. Сәлемдемеге құстұмсық жүзік келсе, төркін жұрты қыздың барған жерінде құстай еркін өмір сүріп жатқанын түсінген. Ертеде соғысқа аттанып бара жатқан жігіттерге де аман-есен оралсын деген ниетпен құстұмсық сыйға тартылған.
Қыздың жүрісі мен бойын тік ұстауын қалыптастыратын шолпы да еркіндік рухынан туған. Оның салмағы үш келіге дейін жеткен. Шолпының көзді, қозалы, қоңыраулы, шынжырлы, маржанды, меруертті сияқты түрлері қазақ шеберлерінің қандай мәртебелі өнер иесі екенін дәлелдейді. Қыздар мереке күндері мойын-омырауына өңіржиек тақса, құлағына әсем әрі жеңіл сырға салған.
Бес білезік келіннің мәртебесін қалай көрсетеді?
Бес білезік бауыр сырты жалпақ, сағат бау сияқты, ортасында топсасы бар білезік. Екі басы түйісіп түймеленеді. Білектің сыртқы жағында күміс немесе алтын шынжырмен шыжымдалған бес сақинасы бар. Білезікті білекке салардан бұрын осы бес сақинаны бес саусаққа киіп алады. Бес білезік сөзбе-сөз