Әл-Фараби: Ұлы Даланың екінші ұстазы және ғақлиялары

Түркілік тамыр мен асыл мұра

Әбу Насыр Мұхаммад ибн Мұхаммад Тархан ибн Узлағ әл-Фараби ат-Турки. Бұл есімде тарихтың тереңінен үндеген ұлы дәуірдің рухы жатыр. Есіміндегі «Тархан» сөзі ғұламаның асыл текті, дәулетті әулеттен шыққанын мәңгілікке паш етеді. Кеңестік идеология бізге ұлықтарымыздың түркілік тамырын жасыруды бұйырды, бірақ қазіргі күні тәуелсіз Қазақ мемлекеті өзінің рухани тұғырын қайта түпқұрамнан іздейді. Ғұламаның саяси-әлеуметтік трактаттары күшті мемлекет құрудың, қайырымды қаланың негізін қалады. Әл-Фараби жай ғана Шығыс ойшылы емес, ол Ұлы Даланың парасаты, түркі әлемінің мақтанышы.

Отырар: Ғаламдық цивилизацияның орталығы

Кеңес дәуірінің тарихшылары даланы «қараңғы өлке» деп суреттегісі келді. Алайда Фараб қаласы, яғни қазіргі Отырар, IX-X ғасырларда ұлы Жібек жолының бойындағы ірі саяси, мәдени және рухани орталық болған. Әбу Насыр 20 жасына дейін осы ғаламдық цивилизацияның ортасында ғылыми білімнің негізін алды. Отырар кітапханасы сол кездегі атақты Александрия кітапханасынан кейінгі әлемдегі екінші кітапхана еді. Бұл қазақ жерінің ежелгі мәдениеттің бастауы екенінің айғағы.

Білімін әрі қарай жетілдіру үшін Бағдатқа аттанған ғұлама сол жердегі тәлімгерлерден бірнеше тілді меңгереді. Ол түрік, араб, грек, парсы тілдерін жетік білді. Алайда оның жан дүниесі әрқашан Ұлы Далаға тиесілі болатын. Ол Аристотель мен Платонның еңбектеріне жазылған түсіндірмелердің авторы ретінде тарихқа «Екінші ұстаз» атанған ғаламдық деңгейдегі ғұлама.

Ар-ождан мен болмыс: Ұстаздың ғақлиялары

Шығыстың ұлы ойшылы адамның мінез-құлқы мен адамгершілігіне байланысты мынадай нақыл сөздер қалдырды. Бұл сөздер қазіргі тәуелсіз Қазақстанның рухани кодексіне айналуға лайық:

• Ар-ождан алдындағы адалдық өз қадір-қасиетіңе, ізгі іс-әрекетіңе байланысты.
• Ғаламда әр адамның өз орны бар.
• Шыншылдық адалдықпен ағалас.
• Адам мақсатына өзін-өзі жетілдіру арқылы жетеді.
• Мінез-құлық міні рухани кеселге жатады.
• Өзгенің пікірін иемденіп кету надандық һәм ниеті қара адамға лайық іс.
• Бейқамдық сәтсіздікке бастайды.
• Ең тамаша әрекет бақытқа қол жеткізетін еркіндік.
• Мінез жанның айнасы.
• Мінез бен ақыл жарасса, адамгершілік ұтады.
• Ақыл-парасат адамның ойлауына, пайымдауына, ғылым мен өнердің қыр-сырын ұғуына көмектесетін күш.
• Тәрбиелеу дегеніміз адамның бойына білімге негізделген этикалық құндылықтар мен өнер қуатын дарыту.

Ғақлия көзбен қарасаң,
Дүние ғажап, сен есік.
Жаһлы көзбен қарасаң,
Дүние қоқыс, сен меншік.

Өрге жүзген өнегелі ісімен,
Таңда адал дос өз теңіңнің ішінен.

Тіршілікте құрыштай бол төзімді,
Сан мәрте ел алдаса да өзіңді.
Тағдырыңды еш уақытта жазғырма,
Кезде дағы әзәзілдер азғырған.

Білім, ғылым және өнер парасаты

Мемлекеттің мызғымас болуы ғылым мен білімге негізделеді. Әл-Фарабидің ғылым мен өнерге қатысты ойлары бүгінгі қазақ қоғамы үшін өзекті:

• Білімді болу деген жаңалық ашуға қабілетті болу.
• Білім қуған жанның ойы күнделікті күйбеңнен көп алыста жатады.
• Шын білім ақиқат, анық білім.
• Ғылым адам санасына болмысы бөлек, ерекше ұтқыр ұғымдарды орнықтыру арқылы ғана терең ұялайды.
• Ғылыммен айналыссам деген адамның ақыл-ойы айқын, ерік-жігері зор, тілек-мақсаты ақиқат пен адалдыққа қызмет етуге талап жолында болуы шарт.
• Өз ісіңнің білгірі һәм шебері атану үшін жақсы жұмыс істеп, жетік білуге ұмтылу керек.
• Музыка рухтың, құмарлық пен ынтызарлықтың, әр алуан көңіл-күйдің ісі.
• Дұрыс әрекет мақсатқа жеткізер жолды дұрыс таңдаудан басталады.
• Талпыныс тәжі табандылық.

Ұстаздық мінез-құлық нормасы мынадай болуға тиіс: ол тым қатал да болмауы керек, тым ырыққа да жығыла бермеуі керек. Аса қаталдық шәкіртті өзіне қарсы қояды, ал тым ырыққа көне беру қадірін кетіреді. Әл-Фараби энциклопедиялық дарынының арқасында философиялық, әлеуметтік, саяси және этика-эстетикалық мәселелерді шешімін тапқан ғалым. Оның адамзат пен табиғат арасындағы құштарлықты арттыруға ықпалы әлемдік ғылымның даму тарихында өзіндік бағасын алды. Бүгінгі күні біз ұлы ұстаздың мұрасына қайта оралып, ұлттық намысымыздың биік шыңына айналдыруымыз қажет.