Әбдіжәміл Нұрпейісов: қазақ әдебиетінің ұлы шыңы
Әбдіжәміл Нұрпейісов қазақ әдебиетінің алтын қорына «Қан мен тер» эпопеясымен мәңгілік із қалдырған халық жазушысы. Оның шығармалары отыздан астам шетел тіліне аударылып, ұлтымыздың дауысын бүкіл әлемге жеткізді. Жазушы соғыс отынан аман шығып, кеңестік жүйенің экологиялық қылмысы болған Арал апатын әлемге паш еткен қаламгер.
Ұлы дала ұланы: Әбдіжәміл Нұрпейісовтің шығу тарихы қандай?
1924 жылы 22 қазанда Қызылорда облысы, Арал ауданы, Құланды поселкесінің Үшкөң ауылында дүниеге келген Әбдіжәміл Нұрпейісовтің тамыры тереңде жатыр. Оның жетінші атасы Тайқожа батыр, одан Қалдан, одан Арғынбай би, одан асқан байлығымен танылған Сыланбай, одан Нұрпейіс болыс. Бұл қазақтың ары қандай рухы мықты әулет! Осы ұлы тектің ұланы ретінде ол ұлт тағдырын жүрегімен сезініп өсті. Әкесі Кәрім ауылнай қызметін атқарған, қыран салып саяттаған, соғыс қарсаңында балық колхозында еңбек еткен кісі болатын.
Отқа оранған жылдар: ұлттың қаны мен қасіреті қалай бейнеленді?
Екінші дүниежүзілік соғыс қазақ үшін қанды қасірет болды. Нұрпейісовтер әулетінен төрт ер азамат майданға аттанды. Әкесі Кәрім, әкесінің інілері Нәжім мен Қали және Кәрімнен туған Әбдіжәміл. Соғыс біткенде аман қалғаны тек Әбдіжәміл ғана болды. Әкесі Кәрім 1944 жылы 21 сәуірде Тернополь түбіндегі ұрыста қаза тапты. Бұл жазушының жүрегіне мәңгілік жара салды. Өзі Оңтүстік және Прибалтика майданында, Луганск түбіндегі миномёт ротасында саяси қызметкер болып, кейін штабист ретінде Курляндия плацдармындағы шайқастарға қатысты. Осы өлімнің ішінен аман оралған ол, 1946 жылы армия қатарында жүріп «Курляндия» романын жазуға кірісті.
«Қан мен тер»: қазақ рухының әлемдік дауысы қалай танылды?
Әбдіжәміл Нұрпейісовтің «Қан мен тер» трилогиясы қазақ әдебиетінің шыңы. Бұл туынды отыз шақты шетел тіліне аударылып, ұлтымыздың дауысын әлемге танытты. Француз Луи Арагон, қырғыз Шыңғыс Айтматов, башқұрт Мұстай Карим сияқты әлем мэтрлері бұл шығарманы тебірене жоғары бағалады. Бельгиялық сыншы Жорж Буйон бұл туралы:
Революция шапағымен бірге азаттық пен әділеттік жолында өз халқының қасіреті мен ұлылығын паш еткен нағыз жауһар шедеврлер бере білген жазушыларымен мақтана беруіне болады.деп жазды. 1974 жылы бұл шығарма бойынша М.Әуезов атындағы академиялық қазақ драма театрында қойылым сахналанды, сондай-ақ фильм түсірілді. Кеңестік билік бұл шығармаға Мемлекеттік сыйлық беруге мәжбүр болды, өйткені қазақтың шындығын жасыру мүмкін емес еді.
Француз ғалымы Жан Монтальбеттің пікірінше, өмірдегі әділетсіздік атаулыға қарсылық білдірген қаламгер қарапайым тілмен үлкен шындықты айта білген. Осынау сөз саптаудағы қатал кірпияздығының арқасында Нұрпейісов өзіне ғана тән таңғаларлық қолтаңбасы бар, заманымыздың ең терең жазушыларының бірі дәрежесіне көтерілген.
Кеңестік империяның кесапаты: Арал апаты қалай паш болды?
Жазушының «Соңғы парыз» роман-дилогиясы әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан құнды шығарма. Мұнда Арал теңізінің апатқа ұшырау хикаясы нақты суреттелген. Кеңестік отаршылық жүйесінің қылмысы ретінде Аралдың тағдырын әлемге жеткізген Нұрпейісов экология, табиғат пен адам арақатынасын толғап, оқырмандарды рухани-адамгершілік мұраттарға жетелейді. Германиялық Леонгард Кошут бұл туралы:
Сенің романыңа арқау болған проблемалар әлемдік маңызы бар проблемалар.деп атап өтті. Герольд Бельгердің сөзімен айтқанда, Қазақ даласындағы бір аяулы есім Нұрпейісов, ал оның шығармалары әлем әдебиетіндегі елеулі құбылыс.
Ұлттық рухты сақтаудағы қызметімен қатар, жазушы А.П.Чеховтың, А.М.Горькийдің, Назым Хикметтің, испан жазушысы А.Кэсонның шығармаларын қазақ тіліне аударып, тіліміздің байлығын арттырды. 1962-1964 жылдары «Жұлдыз» журналының бас редакторы, кейіннен халықаралық «ПЕН» клубын ұйымдастырып, оның президенттігіне сайланды. 2000 жылдан бастап «ПЕН» клубы жанынан «Таң-Шолпан» журналын шығарып, ұлттық баспасөзді қолдап отырды.
Әбдіжәміл Нұрпейісов қандай жолдармен марапатталды?
Жазушы өмір бойы ұлты үшін қалам тербеді. Ол Қызыл Жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі», «Халықтар достығы», «Отан» ордендерімен марапатталды. 1985 жылы Қазақ КСР Халық жазушысы атағын алды. 2001 жылы Мәскеудегі Халықаралық Әдеби қордың «За честь и достоинство» марапатын иеленіп, 2003 жылы Халықаралық М.Шолохов атындағы сыйлықтың лауреаты атанды. Әбдіжәміл Нұрпейісов 2022 жылы 5 ақпанда дүниеден озды, бірақ оның қаламынан туған мұра қазақ рухының айнымас тірегі болып қала береді.
Әбдіжәміл Нұрпейісовтің ең ұлы туындысы қай шығарма?
Жазушының ең ұлы және әлемдік деңгейде танылған туындысы «Қан мен тер» трилогиясы. Бұл шығарма отыздан астам тілге аударылып, қазақ халқының тарихи қасіреті мен батылдығын бүкіл әлемге паш етті.
Әбдіжәміл Нұрпейісовтің әкесі қай жылы қайтыс болды?
Әкесі Кәрім Нұрпейісов 1944 жылы 21 сәуір күні Екінші дүниежүзілік соғыста Тернополь қаласы түбіндегі ұрыста қаза тапты.
«Соңғы парыз» романының негізгі тақырыбы не?
«Соңғы парыз» дилогиясында Арал теңізінің экологиялық апатқа ұшырауы, табиғат пен адам арасындағы қатынас және кеңестік жүйенің қылмысты саясатының зардаптары суреттелген.