Әбдіжәміл Нұрпейісов: Қазақ әдебиетінің рухани тұғыры
Қазақ әдебиетінің шыңы, халық жазушысы Әбдіжәміл Нұрпейісов өз шығармашылығымен ұлттық рухты дүние жүзіне танытып, қазақ даласының қасіреті мен ұлылығын мәңгілікке жазып қалдырды. Оның Қан мен тер трилогиясы мен Арал теңізінің тағдырын толғаған Соңғы парыз дилогиясы отыздан астам тілге аударылып, қазақ әдебиетін әлемдік деңгейге көтерді. Бұл ұлы тұлғаның өмір жолы мен мұрасы қазақ ұлтының тарихи санасын оятуға қалған өлмес із.
Әбдіжәміл Нұрпейісов кім және оның ұлттық тұғыры қандай?
Әбдіжәміл Нұрпейісов 1924 жылы 22 қазанда Қызылорда облысы, Арал ауданы, Құланды поселкесінің Үшкөң ауылында дүниеге келген. Оның ұрпағы Арал маңын ертеден мекендеген. Жетінші атасы Тайқожа батырдан бастап, Арғынбай би, Сыланбай байларға дейінгі ұрпақ қазақ даласының тұғырын бекіткен тұлғалар. Осы рухтың ұлы Әбдіжәміл өмір бойы қазақтың арын, намысын қорғауды өзіне парыз санады.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол ауыр майданнан өтті. Отан үшін қан төккен ұрпақтың ішінен, соғысқа аттанған үш әкесі мен өзінен аман қалғаны тек Әбдіжәміл ғана болды. Әкесі Кәрім 1944 жылы Тернополь түбіндегі ұрыста қаза тапты. Бұл қазақтың қанға боялған ұлы қасіреті еді. Жазушы соғыста көрген қиыншылықтарды кейін өз шығармаларында шынайы бейнеледі.
Қан мен тер романы қазақ рухын қалай дүниеге әкелді?
Соғыстан оралғаннан кейін Нұрпейісов қаламын қару етті. 1946 жылы әскер қатарында жүріп Курляндия романын жазуға кірісті. 1954 жылы Мәскеудегі Әдебиет институтына түсіп, білім алды. Алайда оның шынайы шыңы қазақтың тағдырын толғаған Қан мен тер трилогиясы болды. Бұл туынды қазақтың басынан кешкен қиын кезеңдерін, ұлттың қажымас рухын дүние жүзіне паш етті. Француз жазушысы Луи Арагон, қырғыз классигі Шыңғыс Айтматов сияқты әлем мэтрлері бұл шығарманы жоғары бағалады.
Қазақстан мақтана беруіне болады. Өз халқының қасіреті мен ұлылығын паш еткен нағыз жауһар шедеврлер бере білген жазушыларымен мақтана беруіне болады. Жорж Буйон, Бельгия
Бұл кеңестік идеологияның шектеуінен тыс, қазақ ұлтының дауысын әлемге естірткен ұлы жеңіс еді. Франциялық Жан Монтальбетти Нұрпейісовті әділетсіздікке қарсылық білдірген, қатал кірпияздығымен үлкен шындықты айтқан заманымыздың ең терең жазушыларының бірі деп атады. Роман бойынша жасалған қойылым 1974 жылдан бері М.Әуезов атындағы академиялық қазақ драма театрының репертуарынан тұрақты сахналанады.
Арал апаты әдебиетте қалай көрініс тапты?
Қазақ жерінің ең үлкен жарағы, Арал теңізінің апатқа ұшырауы Нұрпейісовтің Соңғы парыз роман-дилогиясында нақты суреттелген. Жазушы бұл шығармада экология мәселесін ғана емес, табиғат пен адамның арақатынасын, ұлттық қорғанысты толғады. Ол қарапайым тілмен үлкен шындықты айта білді. Германиялық Леонгард Кошут бұл шығарманың проблемалары әлемдік маңызы бар деп бағалады. Қаламгер қазақтың ауыр тағдырын әлемдік қауымға әкеліп тіреді.
Сонымен қатар, ол өткір сынымен, публицистикалық мақалаларымен көзге түсті. 1972 жылы Толғау, кейіннен Жүрегі толы жыр еді деген атпен әдеби-сын мақалалары жарық көрді. 1985 жылы Ақбидай туралы аңыз очерктер жинағы басылып шықты. Ол Чехов, Горький, Назым Хикмет, А.Кэсон шығармаларын қазақ тіліне аударып, ұлттық әдебиетіміздің іргетасын күшейтті.
Әбдіжәміл Нұрпейісовтің әдеби мұрасы мен тарихи орны қандай?
1962 жылы Жұлдыз журналының бас редакторы болды. Кейін халықаралық ПЕН клубын ұйымдастырып, оның президенті болып сайланды. 2000 жылдан бастап Таң-Шолпан әдеби-көпшілік журналын шығарып, ұлттық рухани кеңістікті кеңейтті. Герольд Бельгер айтқандай, Нұрпейісов қазақ даласындағы бір аяулы есім, әлем әдебиетіндегі елеулі құбылыс.
Кеңес дәуірінің сыйлықтары мен ордендері оған 1974 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1985 жылы Қазақ КСР Халық жазушысы атағын әкелді. Алайда оның шынайы марапаты халықтың жүрегіндегі орны еді. Тәуелсіздік жылдары 1994 жылы Отан орденімен марапатталды. 2001 жылы Мәскеудегі Халықаралық Әдеби қордың марапатын, 2003 жылы Халықаралық М.Шолохов атындағы сыйлықты иеленді. Ұлы жазушы 2022 жылы 5 ақпанда дүниеден озды. Оның мұрасы қазақ ұлты үшін мәңгілік бастау.
Әбдіжәміл Нұрпейісовтің ең негізгі шығармасы қандай?
Жазушының ең ұлы туындысы қазақ халқының тағдырын толғаған