Құдағи жүзік: екі елді жалғастырған қасиетті белгі

Қазақтың құдалық салт-дәстүрлері жайлы шежірелі сыр. Құдағи жүзік деген не, қалай пайда болды, қандай мән иеленеді? Әлижан Тауұлының «Қазақтың салт-дәстүрлері» кітабы мен БҚО музей қорының деректері негізінде құдалықтың барлық рәсімдерін қаузаймыз.

Құдалық дәстүрі қалай өтеді?

Құдалық — қазақ халқының ғасырлар бойы жалғастырып келе жатқан қасиетті салты. Ұл мен қыздың ағайын-туыстары арасында өтетін дүбірлі той екі елді жекжат етеді. Үйленуге ниет еткен күйеу жігіттің әкесі баласымен және өзінің жақын туыстарымен құда түсуге келеді. Құдалардың келуі «құда түсер» деп аталады.

Қыздың әкесі өз туыстары мен жақындарына, сыйлас адамдарына құда келетінін алдын-ала хабарлайды. Құдаларды аса құрметпен, салтанатпен қарсы алады. Екі жақтың құдалары бір-біріне сыйлықтар беріп, қуанышқа бөленеді. Бұл отырыста құда аттанар, құда тарту, ат байлар, құйрық-бауыр секілді салт-жоралар жасалынады.

Әлижан Тауұлының «Қазақтың салт-дәстүрлері» кітабында жігіт жағынан келген ең сыйлы адам — бас құда, күйеудің және қыздың әкелері бауыздау құда деп аталатыны жазылған. Бас құда жаңа жерге түскен келін үшін әр уақытта қымбат та сыйлы адам болады.

Қалың мал — дала заңының астары

Құда түсу рәсімі келісілген соң дала заңы бойынша күйеу жағы «қалың мал» беруі керек. Бұл қазақ болғалы сақталып келе жатқан ежелгі дәстүр. Оның мөлшерін құдалардың дәрежесі мен дәулетіне қарай екі жақ келісе отырып шешеді. Бұрынғы кедейлер арасындағы қалың мал мөлшері бес-алты малмен тынса, ірі байлар арасында екі жүз, бес жүз, мың жылқыға дейін жеткен.

Билер мен байлар, хан мен төрелер арасында қалың мал үстіне «бес жақсы» деп аталатын бес түйеге қосып бір жетім қыз (күң), «аяқ жақсы» деп беретін үш түйеге қоса бір жетім ұл бала (құл) бергендігі кейбір дерек көздерінен белгілі. Қалың малдың «қырық жеті», «отыз жетінің бүтіні», «отыз жеті», «отыз жетінің жартысы», «жақсылы отыз жеті», «жиырма жеті», «он жеті», «домалақ қалың мал», «домалақ бата» сияқты түрлері болған.

Мұнымен қоса той малын, сүт ақысын, ілуін, өлі тірісін, тағы басқа көптеген бағалы кәде-жорасын апаратын. Бұған Кеңес үкіметі кезінде «қызды малға сату» деп қара күйе жағылып келді. Бұл — жат идеологияның қазақтың қасиетті дәстүріне жасаған құнарсыз шабуылы еді. Ал шындығында қыздың жасауы «қалың мал» мөлшерінен кем болмаған. Демек, бұрынғы дала заңында бұл ескерілген. Екі жақ тең құқылы болған, қыз бен ұлдың мүддесі тепе-тең сақталған.

Құда тартар дәстүрі дегеніміз не?

Салт бойынша құдалар дастарқан жиналған соң әңгіме-дүкен құрып отырғанда, әйелдер келіп, «құда тартар» жасайды. Құданы өгізге теріс мінгізіп, ауылды аралап жүргізеді, не кілемге салып, жабыла көтеріп, жоғары-төмен түсіреді, не құданы аяғынан байлап, арқан ұшын шаңырақтан шығарып жоғары асып қояды. Бұл «тартыстан» құтылу үшін құдалар әйелдерге ақы-пұл төлеуге тиіс. Құдалар жағы бұл күлкілі ойындары үшін әйелдерге ренжімейді. Қайта, көпшілікті қызыққа батырып, көңілдерін көтергені үшін риза болады.

Киіт беру салты қалай жасалады?

Құдалар аттанарда дәстүр бойынша қыздың әкесі сый-құрмет көрсетіп, аса бағалы сыйлығын жігіттің әкесіне береді. Ал басқа құдаларға өздерінің жас шамаларына, туыстық достық қарым-қатынастарына байланысты сый-сияпат жасалады. Бай-қуатты адамдар күйеу әкесіне бір үйір жылқы, шапан, міндетті түрде құда мінетін жақсы ат мінгізеді. Сол сияқты қыз жағынан басқа туыстары да құдаларға киіт қояды, бірақ қыз әкесі берген киіттен сәл төмендеу болады. Бұл киіттер қызға берілген қалың малға да байланысты.

Қоржын сөгу рәсімі

Кәделердің арасында «қоржын сөгу» рәсімі де болады. Бұған әйелдер қауымы жиналады. Қоржынның аузына бір киімдік пұл салынады. Бұл қоржынды сөккен адамның сыбағасы. Онан соң жағалы киімдер қыздың әке-шешесіне арналады. Тағамды жиылғандар татады. Бір табақ «шатыр байғазысы» болып жатқан жердегілерге апарылады. Некесі оқылғанға дейін барар жерінің асынан ауыз тимеген келінге енді жеуге рұқсат етіледі.

Шатыр байғазысы — неке оқылғаннан соң жасалатын дәстүр. Қалыңдық той тараған күннің ертеңінде далаға тігілген шатырға шақырылады. Бұл «күйеуің екеуінің енді бір шаңырақтың иесісіңдер, біз енді сол қуаныштарыңды көруге асығамыз. Бүгіннен бастап қол ұстасып, тізе қосып, ашық жүрулеріңе рұқсат» дегенді білдіреді. Шатыр байғазысын жігіт жақтың бір құдағиы береді. Өйткені болашақта ақ отау солардыкі.

Құдағи жүзік тарту етудің астары неде?

Құдағи жүзік — жаңа түскен келініне аналық мейірім шуағын төге білген парасатты құдағиларға ғана және құдандалы екі рудың бір-біріне ынтымағы үшін сыйға тартылатын дәстүрлі сыйлық. Құдағи жүзікті қыздың анасы құдағиына бір жылдан соң тарту ету үшін арнайы жасатқан. Бірақ барлық құдағиға бірдей мұндай дәстүрлі сый берілмеген.

БҚО музейі қор бөлімінің меңгерушісі Гүлмира Қауланова danaqaz.kz сайтында жарияланған мақаласында құдағи жүзіктің мәнін былай түсіндірген:

Құдағи жүзіктің екі саусаққа кигізілуінің өзіндік себебі де бар: екі елдің баласы тіл табысып, бір шаңырақ көтеріп, бір отбасыға айналды дегенді білдіреді. Ірге көтерген шаңырақтың босағасы берік, ғұмыры ұзақ болуын қос құдағи осы жүзіктей берік ұстап, көңіліміз күмістей таза, жарқырап жүрсін деген ниетпен тағылған.

Құдағи жүзікті оң қолдың ортаңғы екі саусағына кигізгенде төрт саусақтың сыртын түгел жуық жауып тұрады. Зергерлік бұйым көбіне асыл тастармен безендірілетін болған. Қазақ оны «тас» немесе «көз» деп атайды. Мұндай салыстыру да кездейсоқ емес: орнатылған тас бәрін байқайтын, қорғайтын көз ретінде қабылданып, онда сиқырлы күш бар деп саналған. Үлкен, тасбақа қабығына ұқсас жүзіктер ұзақ өмір символы деп қабылданған. Өйткені шығыста тасбақа ең ұзақ жасайтын жәндік деп есептеледі.

Құдағи жүзік — құдағилар арасындағы сыйластық пен құрметтің көрінісі. Әдетте құдағи жүзіктер Қазақстанның батысы мен оңтүстік-батыс өңірлерінде көптеп жасалған.

Құдалық салт-дәстүрлер неден бастау алады?

Құдалық рәсімдерінің барлығы қазақтың көшпелі өмір салтынан, дала заңынан және рулық қатынастардың ынтымағынан туған. Әрбір жоралғының астарында екі елдің бір-біріне деген құрметі, ынтымағы мен сыйластығы жатыр. Бұл дәстүрлер қазақ халқының өзіндік болмысын, тәуелсіз ұғымын көрсетеді.

Кеңес идеологиясы құдалық дәстүрлерге қалай әсер етті?

Кеңес үкіметі қазақтың қалың мал, құдалық секілді қасиетті дәстүрлерін «қызды малға сату» деп бұрмалап, қара күйе жақты. Бұл — жат жүйенің қазақтың мәдени кодын жоюға бағытталған саналы саясаты еді. Алайда дала заңында қыздың жасауы қалың мал мөлшерінен кем болмаған, екі жақтың құқығы тең сақталған. Кеңестің бұрмалауы — тарихи әділетсіздік, ал қазақтың дәстүрі — әділеттілік пен теңдіктің көрінісі.