2026 жылдың 21-23 шілдесінде Курчатов қаласында Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығында өткен халықаралық конференция атом энергетикасы саласындағы ұлттық тәуелсіздіктің жаңа белесін айқындады. Бұл жиында ТМД-ға мүше мемлекеттердің радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу және ядролық қауіпсіздік мәселелері бойынша Базалық ұйымының аясында Өңірлік құзырет кеңесі құрылды. Бұл – ТМД тарихындағы алғашқы тұрақты сараптамалық орган және оның төрағалығы Қазақстанға бекітілді.
Конференцияға Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Армения, Беларусь, Тәжікстан және Өзбекстанның бейінді министрліктері, реттеуші органдары мен ғылыми мекемелері қатысты. Іс-шараны ұйымдастырушы – ТМД Базалық ұйымы, оның функцияларын «ТВЭЛ» АҚ («Росатом» мемлекеттік корпорациясы) жүзеге асырады. Қабылдаушы тарап – Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығы.
Неліктен бұл кеңес Қазақстан үшін маңызды?
Өңірлік құзырет кеңесінің құрылуы – Қазақстанның радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу және ядролық мұра объектілерін оңалту саласындағы жинақтаған тәжірибесінің халықаралық деңгейде мойындалуы. Бұл бастаманы қазақстандық тарап ұсынып, ол 2026 жылғы 10 маусымда Алматыда өткен ТМД комиссиясының 27-отырысында мақұлданды. Кеңестегі тұрақты төрағалық Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығына бекітілді.
Бұл оқиға Қазақстан Республикасы Президенті 2026 жылғы 7 шілдеде қол қойған «Радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу туралы» Заңның күшіне енуімен тұспа-тұс келді. Заң радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу объектілерінің толық өмірлік циклін – орналастыру алаңын таңдаудан бастап, объектілерді пайдаланудан шығару, жабу және кейінгі мониторингке дейін реттейді.
Қазақстанның ядролық мұрасы және жаңа міндеттер
Қазақстан Республикасы Ұлттық ядролық орталығы бас директорының орынбасары Ерболат Қоянбаев атап өткендей: «Ядролық мұра объектілеріне байланысты тәуекелдер мемлекеттік шекараны мойындамайды, сондықтан оларды шешу жолдары да ортақ болуы тиіс. Қазақстан өңірдегі әріптестерімен аумақтарды оңалту бойынша жинақтаған тәжірибесімен бөлісуге дайын».
Конференция барысында қатысушылар радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеудің ұлттық жүйелерін дамыту, нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру, атом энергиясын пайдалану объектілерін пайдаланудан шығару және радиоактивті қалдықтармен қауіпсіз жұмыс істеу инфрақұрылымын қалыптастыру мәселелерін талқылады. Беларусь, Қырғызстан, Ресей және Өзбекстан өкілдері өз тәжірибелерімен бөліссе, Қазақстан өз жүйесінің қалыптасу барысын таныстырды.
Техникалық бағдарлама және Семей полигонының тарихы
Техникалық бағдарлама аясында конференцияға қатысушылар Қазақстан Республикасы Ұлттық ядролық орталығының ғылыми-зерттеу және тәжірибелік инфрақұрылым объектілерін аралады. Олардың қатарында Семей ядролық сынақ полигоны тарихының экспозициялық залы, «Тәжірибелік алаң» сынақ алаңы, «Байкал-1» зерттеу реакторлары кешені, Технологиялық біліктілік орталығы және зертханалық корпустар бар. Бұл объектілер Қазақстанның ядролық қауіпсіздік саласындағы жетістіктерін көрсетеді.
Қазақстанның жаһандық рөлі
Ерболат Қоянбаев қорытынды сөзінде: «Конференцияны Курчатов қаласында өткізу біз үшін ерекше маңызды. Дәл осы жерде, Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығында, бүгінде Қазақстанның радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеудің ұлттық жүйесі қалыптасуда. Біз ТМД бойынша әріптестерімізге көрсеткен сенімі үшін алғыс білдіреміз және Кеңестің қызметін радиоактивті қалдықтармен қауіпсіз жұмыс істеу және уран мұрасы объектілерін оңалту мәселелері бойынша өңірдегі барлық мемлекеттердің мүддесі үшін келісілген шешімдер әзірленетін тұрақты сараптамалық алаң ретінде қамтамасыз етуге дайынбыз», – деді.
Бұл кеңес Қазақстанның атом саласындағы көшбасшылығын нығайтып, ұлттық қауіпсіздік пен экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған маңызды қадам болып табылады.