Конверттегі жалақы: ұлттық қауіпсіздік пен әлеуметтік әділеттілік мәселесі
Қазақстанда «конверттегі жалақы» мәселесі тек жеке азаматтың қалтасына ғана емес, бүкіл ұлттық әлеуметтік жүйенің тұрақтылығына төнген қауіп болып отыр. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің ескертуіне сәйкес, жалақыны жасыру – бұл мемлекет пен азамат арасындағы әлеуметтік келісімшартты бұзу, болашаққа жасалған қастық.
Әлеуметтік төлемдердің мөлшері, зейнетақы жинақтары және табысынан айырылған жағдайда отбасының қаржылық жағдайын сақтау мүмкіндігі жалақының толық көрсетілуіне және міндетті төлемдердің уақтылы аударылуына тікелей байланысты. Бұл – әрбір қазақстандықтың әлеуметтік әділеттілікке деген сенімінің іргетасы.
Жалақыны жасырудың құпия қаупі неде?
Мәселе көбіне нақты жалақының бір бөлігі жасырылып, одан төленуге тиіс салықтар мен міндетті төлемдердің толық аударылмауынан туындайды. Бұл – мемлекеттік қазынаға ғана емес, ең алдымен жұмыскердің өз болашағына жасалған соққы.
Әлеуметтік төлемдердің азаюы: нақты мысал
Міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесі еңбекке қабілеттілігінен, асыраушысынан немесе жұмысынан айырылған жағдайда қаржылай қолдау көрсетеді. Жүктілікке және босануға, жаңа туған баланы асырап алуға, бала бір жарым жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты табыстан айырылған кезде де әлеуметтік төлемдер қарастырылған.
Ресми жалақының төмен көрсетілуі болашақ әлеуметтік төлемнің мөлшерін азайтуы мүмкін. Мысалы, егер бала күтіміне байланысты әлеуметтік төлемді есептеу үшін соңғы 24 айдағы орташа айлық кіріс 300 мың теңге деп алынса, 40 пайыздық коэффициент бойынша ай сайынғы төлем 120 мың теңгені құрайды. Ал жалақы толық көрсетілмегендіктен, есепке алынатын орташа айлық кіріс 150 мың теңге болса, төлем 60 мың теңге болады. Ай сайынғы айырмашылық – 60 мың теңге. Бұл – баланың тамағына, киіміне және басқа да күнделікті қажеттіліктеріне жұмсалатын қаражаттың азаюы.
Жүктілік және босану төлемдері: әйелдердің құқығы қорғалуы тиіс
Жүктілікке және босануға байланысты әлеуметтік төлемді есептеу кезінде алдыңғы 12 айда әлеуметтік аударымдар жасалған кіріс ескеріледі. Егер әйелдің нақты жалақысы жоғары болса да, оның бір бөлігі ресми көрсетілмесе, ол күткеннен аз төлем алады. Бұл – ана мен баланың әл-ауқатына тікелей қауіп.
Жалақыны жасырудың ұзақ мерзімді салдары қандай?
Зейнетақы жарналары толық аударылмаса, жұмыскердің болашақ зейнетақы жинағы азаяды. Ал еңбек дауы туындаған жағдайда нақты жалақы мөлшерін, жалақы бойынша берешекті және басқа да тиесілі төлемдерді дәлелдеу қиындайды.
Дегенмен, еңбек шартының болмауы жұмыскерді еңбек құқықтарынан автоматты түрде айырмайды. Еңбек кодексінің 33-бабына сәйкес, егер жұмыс берушінің кінәсінен еңбек шарты жасалмаса немесе тиісті түрде ресімделмесе, еңбек қатынастары жұмыскер жұмысқа кіріскен күннен бастап туындады деп есептеледі. Бұл – заңның қарапайым еңбек адамын қорғаудағы темірдей тұғыры.
Мемлекет, жұмыс беруші және азамат: ортақ жауапкершілік
Әлеуметтік қорғау саласында азаматтардың өмір сүру сапасы мен әл-ауқатын жақсарту, әлеуметтік тәуекелдерді азайту үшін мемлекет, жұмыс берушілер және азаматтар ортақ жауапкершілік алады. Бұл жауапкершілік әр тараптың өз міндеттерін орындауына негізделеді.
Еңбек кодексінде жұмыс берушінің жүктілікке және босануға байланысты демалысқа, сондай-ақ жаңа туған баланы асырап алған жұмыскерлердің демалысына жүктілікке және босануға байланысты әлеуметтік төлем сомасын шегере отырып, орташа жалақы мөлшерінде ақы төлеуі көзделген. Бұл – мемлекеттің отбасы институтын қорғаудағы нақты қадамы.
Жұмыскер нені бақылап отыруы қажет?
Қызметкердің әлеуметтік қамсыздандырылуы қалай қалыптасатынын түсіну үшін оның жалақысынан аударылатын төлемдердің мақсатын ескеру маңызды. Салықтар бюджетке аударылады, ал Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына (МӘСҚ) түсетін әлеуметтік аударымдар әлеуметтік тәуекелдер туындаған кезде азаматтарға төлем жасауға арналған.
Жұмыскер еңбек шартындағы жалақы төлеу талаптарын тексеріп, есептелген жалақысы туралы мәліметтерді алып, әлеуметтік аударымдар мен зейнетақы жарналарының уақытылы түсуін тұрақты бақылап отыруы қажет. Әлеуметтік аударымдар туралы ақпаратты eGov.kz порталы, кейбір банктердің мобильді қосымшалары, Қор филиалдары және «Азаматтарға арналған үкімет» мемлекеттік корпорациясы арқылы алуға болады.
Егер жұмыс беруші еңбек шартын жасасудан жалтарса, жұмыскер еңбек инспекциясына жүгіне алады. Ал міндетті төлемдер аударылмаған жағдайда мемлекеттік кірістер органдарына өтініш беруге құқылы. Бұл – әрбір азаматтың өз құқығын білуі және оны қорғай білуі.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Конверттегі жалақы» дегеніміз не?
Бұл – жұмыс берушінің жұмыскерге жалақыны ресми түрде толық көрсетпей, бір бөлігін қолма-қол ақшалай беруі. Мұндай тәжірибе әлеуметтік төлемдерді азайтып, жұмыскердің құқықтарын бұзады.
Жалақыны жасырудың салдары қандай?
Жұмыскер әлеуметтік төлемдерден, зейнетақы жинақтарынан және еңбек дауларында қорғану мүмкіндігінен айырылады. Мемлекет бюджеті де салық түсімдерінен ұтылады, бұл ұлттық экономикаға зиян тигізеді.
Жұмыскер өз құқығын қалай қорғай алады?
Жұмыскер еңбек шартын талап етіп, әлеуметтік аударымдардың түсуін бақылап, қажет болған жағдайда еңбек инспекциясына немесе мемлекеттік кірістер органына жүгінуі тиіс.