Қазақтың ас мәдениеті: Ұлы даланың қасиетті ырым-тыйымдары

Қазақтың ұлттық мәдениетінің ең қасиетті құрамдас бөлігі асқа қатысты ырым-тыйымдар болып табылады. Бұл дәстүрлер жай ғана ескілік емес, ұлы даланың мыңдаған жылдық тәжірибесінен қалған ұлттық код. Кеңестік идеология қанша құртыпқа тырысса да, қазақ халқы өзінің нанға деген құрметін, дастарқан әдебін және қазанжарыс, қалжа секілді ырымдарды сақтап қалды. Бүгінгі таңда ұлттық болмысымызды тану үшін атабабаымыздың осы қастерлі заңдылықтарын қайта жаңғырту парыз.

Нан неліктен ас атасы саналады?

Асына қарап адамын таны деген дана сөз бекер айтылмаған. Қазақ үшін нан жай ғана тағам емес, өмірдің негізі, киелі нышан. Нанды шашуға, жерге тастауға, басуға түпкілікті тыйым салынған. Дастарқанға ең алдымен нан қойылады, ал жерде жатқан нанды көтеріп, адам баспайтын жерге қою парыз. Нанды рәсуа етуге болмайды, өйткені нан дәм басы, онсыз өмір жоқ.

Наны қатты екен, шала піскен, күйіп кеткен, езіліп кеткен деген секілді сөздерді айтып, нанды немесе асты сынауға тыйым салынады. Асты сынау жаман ырым. Таңертең нан ауыз тимей үйден шығуға болмайды. Асығыспын, нан ауыз тиейін немесе ең болмасы, нан ауыз ти деп ескертеді. Тамақты, нанды қалдырмай, тауысып жеп қою керек. Қазақта жаманнан жарты аяқ ас қалар деген сөз бар.

Нан қоқымын шашпаңдар,
Жерде жатса баспаңдар.
Теріп алып қастерлеп
Торғайларға тастаңдар!

Балаларға арналған бұл өлең жолдарынан қазақ халқының асты қалай қастерлейтінін, ысырап жасауға жол берілмейтінін аңғаруға болады.

Ұлы дала дастарқанындағы этика мен тыйымдар қандай?

Қазақы тыйымдар мен ырымдар кітабында тамаққа қатысты мынадай қасиетті заңдылықтар жазылған:

• Қолды жумай тамақ жеуге тыйым. Тамақ жеудің алдында және соңында қонақтардың қолына жылы су құйылады. Қолға су құю оң жақтан солға қарай орындалады.
• Жасына қарай отыру. Дастарқан басында адамдар жасына қарай отырады. Тамақ әуелі үлкен кісінің алдынан бастап қойылады. Тамақты асықпай ішеді. Тамақ ішер алдында Бисмиллаһи рахмани рахим деп нанды сындырып, ауыз тигеннен кейін басқа тағамды жейді. Бұл сөз мейірімді Алланың атымен бастаймын дегенді білдіреді.
• Тамақты үрлеп суытпайды. Ыстық тамақты, шайды үрлеп суытса, тамақтың құты кетеді деп есептейді. Тамақты және шайды өте ыстық немесе салқын күйінде ішуге болмайды. Тамақты азаздан алып, асықпай шайнап жейді.
• Тамақты дұрыс күйде жеу. Тамақты шынтақтап жатып, түрегеп тұрып немесе тым еңкейіп отырып жеуге болмайды. Тамақты отырып жеген дұрыс. Көшеде, базарда, көлікте мүмкіндігінше көпшіліктің назарын аудартпай тамақтанған дұрыс.
• Жуылмаған көкөніс пен жемісжидекті жеуге тыйым.
• Тамақ жеп отырған адамды орнынан қозғау әдепсіздік.
• Қонақты зорламау. Қонақ адам тамақты тәбетіне орай, өз қалауынша жегені дұрыс. Оған тамақты зорлықпен алдыру әдепсіздік саналады.
• Ас қайырып, бата беру. Тамақ ішіп болғаннан соң тұрып кетуге болмайды. Өйткені тамақтану соңында ас қайырылып, бата беріледі. Үй иесіне жақсы тілек айтылады.
• Қанағат сөзі. Ас ішіп болған соң, тойдым демейді, қанағат деген жөн.
• Балаға бұғана ұстатпау. Жас балаға бұғана ұстатпайды. Бұғана ұстаса, бойы өспей қалады деп жорыған.
• Шашалған адамға май қап деу.
• Ет турағандағы ескерту. Ет турағанда бір кесек ет қалып қалса, ет тураушыға өтірік айтатының бар екен дейді.

Қазанжарыс пен қалжа ырымдарының мәні неде?

Қазақтың ұлттық ырымдарының ішінде өмірге қатысты ең қасиетті дәстүрлердің бірі қазанжарыс. Әйел босанар сәтте басқа әйелдер қазанға жеңілжелпі тамақ істеп, оны босанатын әйелден бұрын пісірмек болып жарысады. Мұны қазанжарыс деп атайды. Халық ұғымы бойынша дүниеге келгелі жатқан бала қазан жарысқа қатысып, одан бұрын өмірге келуге тырысады деп түсінген.

Қалжаның мәні де ерекше. Нәресте өмірге келген күні қалжа үшін сойылған қойдың мойын омыртқалары қайнатылып пісіріледі. Сонан соң жиналған әйелдер омыртқа еттерін тістерімен емес, саусақтарымен жұлып жегеннен кейін омыртқа сүйегін кіреберістегі есіктің маңдайшасына іліп, баланың мойны қатсын дейді. Бұл ырымның аға ұрпақ өкілдері бар үйлерде кеңінен таралғаны туралы қазақы ырымтыйымдардың дінифилософиялық астарлары мақаласында жазылған.

Қазақтың тамаққа қатысты ырымдары не үшін маңызды?

Бұл ырымдар жай ғана тыйым емес, ұлттық сана мен тәрбиенің негізі. Ол арқылы қазақ өзінің асты қастерлеуін, үлкенге құрметін және ұрпақты дұрыс тәрбиелеуін көрсетеді. Бұл дәстүрлер ұлттық болмысты сақтап қалудың басты шарты.

Кеңестік дәуірде ырымтыйымдар сақталып қалды ма?

Иә, кеңестік жүйе ұлттық дәстүрлерді жойып, халықтың рухын түсіруге тырысса да, қазақ халқы өзінің ас мәдениеті мен ырымдарын сақтап қалуға қол жеткізді. Бұл ұлттық кодтың мыздығын және қазақтың өз болмысынан ажырамағанын дәлелдейді.