Қапшағай тұңғиығы: су астында қалған Іле кентінің ұмытылмас тарихы
Қонаев маңындағы Қапшағай су қоймасы – жазда демалушылар легі ағылатын танымал орын. Бірақ шуақты жағажай мен мөлдір толқындардың астында бүтін бір қала жатыр. Кезінде тіршілігі қайнап жатқан Іле кенті бүгінде су түбінде мәңгілік ұйқыда. Бұл – ұлттық мақтанышымыздың бір бөлігі, қазақ даласының ерлік пен қайғыға толы тарихы.
Іле кентінің бастауы: бекіністен ірі кентке дейін
1851 жылы Іле пикеті (бекінісі) ретінде қаланған бұл мекен Верный (Алматы) қаласына баратын жолдағы стратегиялық өткел болды. E-history.kz порталының деректеріне сүйенсек, бұл жердің географиялық маңыздылығын Шоқан Уәлиханов пен әйгілі саяхатшы П. Семенов-Тян-Шанский өз еңбектерінде ерекше сипаттаған. Ғасырлар бойы Іле кенті саяхатшыларға Іле өзенінен өтетін өткел ретінде таныс болды.
ХІХ ғасырда Іле кенті туралы ресейлік географтар Лев Берг, Николай Пржевальский, Петр Семенов-Тянь-Шанский, геологтар Иван Мушкетов пен Владимир Обручев, этнограф Григорий Потанин, биолог Алексей Северцов өз күнделіктерде жазған. Жазушы Владимир Таранның 'Солнечный город' кітабында қала тарихы егжей-тегжейлі зерттелген.
1253-1255 жылдары келген францискандық монах Гильом де Рубрук Іле өзені туралы: '...сол жерде үлкен өзенге кезіктік, одан кеме арқылы өту керек болды...' деп жазған. Ал Шоқан Уәлиханов күнделігінде: '...Іле арқылы өтетін өткелді Албан руының қазақтары ұстап тұр... жалпақ түпті қайықпен өтеді. Өткізу тәсілі бүкіл Шығыс үшін бірдей: қайық аттың құйрығына байланып, олар сүйреп шығарады. Қайық өте ескі, қайықшының бірі қайықты басқарып отырса, басқалары киізбен жамалған тесіктерден кірген суды сыртқа төгумен болады' деп сипаттаған.
Іле кентінің өркендеуі: балық, жолбарыс және өндіріс
Іле қонысы туралы алғашқы жазбалар 1853 жылы қағаз бетіне түскен. Іледегі халық ши мен қамыс, кендір жіпті өндірумен аты шыққан. Бірақ басты кәсіп – балық аулау болды. Сонымен қоса, Іле жабайы қабан мен Балқаш жағалауы жолбарысын аулаумен де танымал болған. Іледегі соңғы жолбарыстың іздерін аңшылар 1948 жылы кездестірген. Адамдардың өңірді қарқынды игеруі салдарынан жолбарыс 1952 жылы жоғалып кетті деп санайды зерттеушілер.
ХХ ғасырдың ортасында Түрксіб теміржолы салынғаннан кейін Іле кенті гүлденген өндіріс орталығына айналды. Тарихшылардың жазуынша, мұнда:
- Алып локомотив депосы мен теміржол вокзалы;
- Нан өнімдерін өңдейтін үлкен элеватор мен балық зауыты;
- Жергілікті халық мақтан тұтқан жасыл желекті алма бақтары мен тарихи шіркеу жұмыс істеп тұрды.
Яғни, қайнап тұрған өмірі бар, тіршілігі бар кент болған.
Қапшағай ГЭС-і: кенттің су астында қалуы
1969 жылы Алматы өңірін энергиямен және сумен қамту үшін Қапшағай ГЭС-і салынып, Іле өзені бөгелетін болды. Бұл оқиға қаланың мыңдаған халқы үшін оңайға соқпады. Тосыннан туған қонысымен, үйреніскен аймақпен қош айтысып, басқа мекенге көшу, жылы ұясын тастап, қайтадан өмірді жаңа бастау – нағыз қасіретпен тең еді.
Тұрғындар ғасырлар бойы өсіп тұрған зәулім ағаштар мен жайқалған алма бақтарын өз қолымен кесуге, өздері салған үй-жайын тастауға мәжбүр болды. Себебі, егер зәулім ағаштар су астында қалса, ол су қоймадан жүретін кемелер үшін қауіпсіз болмас еді.
Халықтың бір бөлігі жаңадан салынған Новоилийск (қазіргі Қонаев) қаласына көшсе, теміржол депосы мен негізгі маңызды инфрақұрылым мамандары маңайдағы шағын Николаевка (кейіннен Жетіген, қазір – Алатау қаласының құрамында) бекетіне жедел қоныс аударды. Көне кенттің бүкіл теміржол қуаты Жетіген топырағында қайта жанданды. Алайда, уақыттың тығыздығынан ескі қорымдар мен зираттарды, ғимараттардың бетон іргетастарын көшіру мүмкін болмады. Олар су астында қала берді.
Қапшағай тұңғиығы туралы аңыздар: шындық па, әлде қиял ма?
Қала су астына кеткен сәттен бастап, демалушылар мен балықшылар арасында зәрені ұшыратын мистикалық әңгімелер тарай бастады. Ең әйгілі аңыз – адам жейтін алып жайындар. Ел аузында су астында қалған ескі үйлердің жертөлелері, теміржол вагондарының қаңқалары мен алып элеватордың бөлмелері су түбіндегі жыртқыштар үшін таптырмас баспанаға айналған деген әңгімелер бар.
Балықшылар су түбінде адам бойынан екі-үш есе үлкен, салмағы 300-400 келіге жететін алып жайындар мекендейтінін айтады. Олар су астындағы ескі көшелерді өз аумағы санап, шомылып жүрген адамдарды, тіпті су ішуге келген малдарды аяғынан тартып, тереңге алып кетеді мыс. Кәсіби дайверлер де су астындағы қирандылардың арасынан көзі оттай жанған, алып балықтарды көргенін жиі алға тартады.
Көшірілмей қалған ескі зираттар халық арасында үлкен қорқыныш тудырады. Түнде су ортасынан ескі пойыздың ысқырығы естіледі немесе су бетінде түсініксіз сәулелер көрінеді деген қауесет бар. Балықшылар түнде су бетінен 'көмекке шақырған тұрғындардың елесін көрдік' деп бір-бірін әлі күнге дейін қорқытып жатады.
Көшіру кезінде кесіліп үлгермеген ағаштар судың химиялық құрамы мен оттегінің аздығынан шірімей, 'тас мүсіндер' секілді су түбінде тұр. Олардың бұтақтары балықтар мен алып жайындардың жасырынатын қорқынышты лабиринтіне айналған. Кәсіби дайверлер бұл 'тас орманның' ішімен жүзу өте қауіпті екенін ескертеді.
Алайда, Қапшағай тұңғиығындағы адам жейтін алып балықтар мен елестер туралы үрейлі әңгімелер – ешқандай ғылыми немесе ресми дәлелі жоқ, таза қиялдан туған аңыздар мен алып қашпа әңгімелер. Бірақ бұл аңыздардың өзі – қазақ халқының тарихқа деген терең құрметі мен ұмытылмас мұрасының бір көрінісі.
Қапшағай тұңғиығы туралы жиі қойылатын сұрақтар
Іле кентінің су астында қалуына не себеп болды?
1969 жылы Қапшағай ГЭС-інің салынуына байланысты Іле өзені бөгеліп, Іле кенті толығымен су астында қалды. Бұл Алматы өңірін энергиямен және сумен қамту үшін жасалған шешім еді.
Қапшағайда алып жайындар шынымен бар ма?
Балықшылар мен дайверлердің айтуынша, су астында салмағы 300-400 келіге жететін алып жайындар мекендейді. Бірақ бұл деректердің ғылыми дәлелі жоқ және көбінесе халық арасындағы аңыздарға негізделген.
Су астында қалған кенттің қираған жерлері қауіпті ме?
Иә, кәсіби дайверлер су астындағы ескі ғимараттардың бетон іргетастары мен кесілмеген ағаштардың 'тас орманы' ішінде жүзу өте қауіпті екенін ескертеді. Бұл қираған жерлер балықтар мен алып жайындардың жасырынатын лабиринтіне айналған.